Bezieler Paul Schyvens over de schouwburg: ‘Van filmzaal en rocktempel tot ruïne, en terug’

Heropgerichte De Roma in Borgerhout viert tienjarig bestaan sinds leegstandsperiode


(Verschenen op zaterdag 4 mei 2013 in Gazet van Antwerpen / pdf-versie)

Van filmzaal en rocktempel tot ruïne. Een decennium geleden was De Roma in Borgerhout nog een schim van weleer. Twintig jaar leegstand had de eens zo majestueuze schouwburg op de knieën gekregen. Niemand die het tij leek te kunnen keren. Tot bezieler Paul Schyvens de ruimte binnenliep, dromerig knikte en het onmogelijke waarmaakte. Met de hulp van honderden helpende handen zette hij een zaal én een buurt opnieuw op de kaart.

Enkele minuten later dan afgesproken arriveert Paul Schyvens die maandagochtend in de kantoorruimtes schuin tegenover De Roma. Snel werpt hij een blik op de klok achter hem, fronst de wenkbrauwen en ploft neer in de stoel tegenover me. “Om hoe laat hadden we afgesproken?” De werkweek is amper enkele uren ver, toch heeft hij de vermoeidheid al in de ogen. De organisatorische rompslomp is er in tien jaar tijd voor de 62-jarige bezieler van De Roma niet minder op geworden. Met de honderdste Tour de France in het vooruitzicht brengen Radio 1 en Sporza er die avond hulde aan wielergod Eddy Merckx. Even tevoren sprak Paul het team van vrijwilligers toe dat dit gebeuren in goede banen zal leiden. Hij zucht. “Het was een moeizame briefing.” Een dag eerder had hij alle beslommeringen mentaal even aan de kant geschoven en zichzelf een etmaal rust gegund. “Ik betaal er nu de prijs voor.”

Paul Schyvens had de boel op z’n beloop kunnen laten. Toen hij in het voorjaar van 2002 voor het eerst de ruïnes van De Roma betrad, had hij onverschillig de schouders kunnen ophalen en wegwandelen. Wat ooit een glorieuze filmzaal in art-decostijl was, bleek op dat ogenblik niet meer dan een puinhoop van bouwafval en ingestorte firmamenten. Vanop de plek waar iconen als Paul McCartney en Iggy Pop decennia tevoren nog menig Antwerpenaar bevlogen hadden toegeschreeuwd, bevond zich een gapende, in elkaar gestuikte plankenchaos. Maar Paul Schyvens liet zijn blik de ruimte rondgaan en knikte. “Ik wist het meteen: ik doe dit. Ik zag het allemaal voor me. Hoe noem je dat, een coup de foudre?” Hij hield het ondenkbare voor mogelijk. Hij zou na een periode van twintig jaar leegstand De Roma teruggeven aan de mensen. Zoals het in meer roemrijke tijden altijd was geweest, zoals het hoorde.

Kinema Roma

Dat roemrijke verleden strekt zich vandaag uit over een tijdspanne van 85 jaar en begint in 1928. Jean-Baptiste Romeo, een van oorsprong Italiaanse steenkapper, beslist om aan het einde van de Turnhoutsebaan een art-decocinemacomplex te laten bouwen. Als voorzitter van de Belgische Kinema Vereeniging weet hij in geen tijd een aantal investeerders warm te maken voor zijn droom. Romeo doopt het complex Kinema Roma, de naam die de beginletters van zijn familienaam combineert met die van zijn echtgenote Ludvina Malev. Met 2.000 zitplaatsen was de zaal op dat moment meteen een van de grootste van de stad. Wekelijks programmeert Kinema Roma naast filmvertoningen ook variétévoorstellingen voor een breed publiek.

Maar van bij het begin is de zaal veel meer dan een doodgewone cultuurplek. In Kinema Roma worden de grootste studiebollen aan het einde van de toenmalige prijskampen op het podium geroepen. Kleine Borgerhoutse zelfstandigen trekken er wekelijks met hun keurig uitgedoste kroost naartoe. Ze hebben er hun vaste stek. Alvorens de schijnwerpers aanflitsen, zien ze de buurt en haar bewoners binnenstromen. Ze treffen er vrienden en collega-zelfstandigen, ze knikken voorzichtig naar een occasionele notabele die zich terugtrekt in de loges op het balkon.

In het bioscoopcomplex brengen aardig gedecolleteerde ouvreuses crème glace rond, want het visuele vertier hoeft zich heus niet tot het witte doek te beperken. “Hoe die crème glace smaakte, weet ik niet meer. Maar haar borsten zie ik nog altijd voor me”, grapte een Borgerhoutenaar decennia later. Kortom, in een tijd waarin van televisie nog geen sprake was, waarin film- en variétévoorstellingen het volksvermaak waren, heeft Kinema Roma het doen en laten van een buurt bepaald.

En hoewel tijdens de Eerste Wereldoorlog precies op die plek aan de Turnhoutsebaan meerdere bommen diepe kraters hadden geslagen, zal een herhaling van dat scenario Kinema Roma bespaard blijven. Van de 36 V2-bommen die Borgerhout tijdens de Tweede Wereldoorlog treffen, zal geen enkele op het bioscoopcomplex terechtkomen. In tegenstelling tot Ciné Rex op de De Keyserlei, waar meer dan 500 zichzelf hoger gewaardeerde burgers hun betere bioscoopzitje betaalden met hun leven. Toch zal in 1953, een kwarteeuw na de openingen van Kinema Roma, het art-decocomplex een resem veranderingen ondergaan. Peperkoekfabrikant en filmgoeroe Georges Heylen neemt de zaal op in zijn bioscoopimperium. Hij zal de loges aan het balkon afbreken en de crème glace afvoeren. “Gedaan met dat gesmos”, siste hij.

Rocktempel

In 1970 breekt het tot op heden meest tot de verbeelding sprekende hoofdstuk van De Roma aan. Het voormalige cinemacomplex ontpopt zich tot rocktempel. Wie 220 frank neertelt, ziet er James Brown aan het werk. Een kaartje voor het optreden van Lou Reed in 1974 kost 250 frank, Iggy Pop zie je er voor 300 frank over het podium kronkelen. In die tijd treden er wel meer legendarische bands en muzikanten op. Van Cliff Richard, The Kinks, Peter Gabriel en Robert Palmer, tot Emmylou Harris, Ry Cooder en de op dat moment al ex-Beatle Paul McCartney. De Roma gaat door een periode die even legendarisch als omstreden is. De doortocht van talloze iconen wordt vandaag nog vaak ter herinnering gebracht. Van een onrustwekkend bleke, graatmagere Lou Reed die er ondanks alles toch in slaagde een memorabel optreden af te werken, tot een van het balkon duikende Iggy Pop. Het Borgerhoutse cultuurhuis schuwde commotie noch controverse. Zo werd ook de omstreden seventies-blootmusical Oh Calcutta! geprogrammeerd.

Tot begin jaren tachtig minder fortuinlijke tijden aanbreken. Georges Heylen mag zich inmiddels sociaal opgewerkt hebben tot baron, financieel gaat het hem heel wat minder voor de wind. In 1982 vraagt de filmmagnaat het faillissement aan. Ruim een halve eeuw nadat Jean-Baptiste Romeo de toenmalige Kinema Roma had geopend, houdt de zaal onverbiddelijk de deuren gesloten. Het Technisch Instituut Borgerhout (TIB) tikt niet veel later het complex op de kop, in de hoop er zijn megalomane droomproject te verwezenlijken. De school wil de zaal als praktijkruimte voor de opleiding vliegtuigbouw inrichten. Maar ook met het TIB gaat het niet goed. Door een te laag leerlingenaantal ziet de Borgerhoutse school zich in 1999 genoodzaakt de eigen deuren te sluiten.

Op dat moment heeft De Roma al zeventien jaar leegstand op de teller staan. Een periode waarin regen, wind en koude hun sporen nalaten. Op heel wat plaatsen sijpelt het water continu binnen. Knagend ongedierte en opkruipend vocht hebben ontelbare keren hun slag thuis gehaald. Houten constructies zijn aangetast, weggerot en in elkaar gestuikt. Het befaamde art-decofilmcomplex kwijnt weg.

In die periode van leegstand wordt er ook schaamteloos geplunderd. Alle filmapparatuur verdwijnt, koperen armaturen worden ontmanteld. Stukken trappen worden uitgebroken en verkocht als oud ijzer. Hardnekkige geruchten verhalen over werknemers van naburige vakscholen, die in de voormalige filmzaal op zoek gaan naar parket voor hun woonkamer. Meer dan honderd balkonzetels worden uitgebroken en doorverkocht in het tweedehandscircuit. Wat enkele decennia tevoren nog een rocktempel was, is aan het einde van de twintigste eeuw een gemolesteerd en op de knieën gedwongen pand in verval.

Net voor de eeuwwisseling komt de eigendomsakte van De Roma in handen van ene Maurice Debusser, een privé-investeerder. Aanvankelijk heeft ook hij grote plannen. Debusser wil het complex verbouwen tot een garage met parking. Maar al snel blijkt dat de nieuwe eigenaar geen zier geeft om het complex. Zijn voornemens zijn hooguit luchtkastelen voor de buurtbewoners. Hij kiest er niet voor om het tij te doen keren voor het gebouw. Integendeel, hij herleidt de vroegere zaal tot een stortplaats voor puin en afval. Of hoe zelfs leegstand zonder verdere bemoeienis een mindere destructieve lotsbestemming was geweest.

Wederopstanding ingezet

“Tot einde jaren negentig enkele theatergezelschappen van start gingen met het organiseren van voorstellingen te midden van de ruïnes die eens De Roma waren”, zegt bezieler Paul Schyvens vandaag. Schoorvoetend werd zo de wederopstanding ingezet. Toen Paul in het voorjaar van 2002 voor het eerst De Roma binnenwandelde, zocht hij een geschikte speelplek in Borgerhout voor Het gevolg en de zweep. “Een theatergezelschap uit Turnhout waarvan onder anderen Duts-acteur Herwig Ilegems en Mark Verstraete van De kotmadam deel uitmaakten”, legt hij uit. Vijf jaar eerder had Paul immers samen met een aantal anderen vzw Rataplan opgericht, een theaterwerkplaats voor beginnende gezelschappen.

Nu hij als bij toeval in De Roma was aanbeland en de zaal onder ogen had gekregen, stelde hij zijn collega- Rataplanners voor om voorstellingen te brengen in deze voormalige bioscoopzaal. De coup de foudre die hij door zijn eigen lijf had voelen sidderen, sloeg ook over op hen. Ze zaten samen met Maurice Debusser, de eigenaar, en vroegen hem of hij de zaal voor een periode van zes maanden ter beschikking kon stellen. “Dat kon”, vertelt Paul Schyvens. “Op voorwaarde dat we het puin zouden ruimen.” Algauw gonsde het in Borgerhout van heimelijk doorgefluisterde berichten: De Roma zou opnieuw opengaan.

“De buurt was er nooit gediend mee geweest dat De Roma de deuren gesloten had gehouden. Dat dit prachtige pand in onbruik en later ook in verval was geraakt”, legt Paul Schyvens uit. Toen duidelijk werd dat hij samen met vzw Rataplan de schouders wou zetten onder het heropenen van de zaal, raakte de buurt in extase. “In de gesprekken met Debusser staken we een tandje bij. “Eerst vroegen we hem of we De Roma toch konden huren. Niet veel later polsten we of hij bereid was te verkopen. Wij hadden dan wel geen geld, maar dat neemt niet weg dat je kan informeren of iemand bereid is om te verkopen, hè. (lacht) ‘Ik ga nóóit verkopen’, verzekerde Maurice Debusser ons. Toch hadden we voor de start van de zomervakantie al een princiepsakkoord met hem uitgewerkt om De Roma te huren. Eerder hadden onder meer ook de stad Antwerpen en de provincie geprobeerd het pand in handen te krijgen. Maar zij wilden steeds kopen, waardoor ze telkens op een njet van de huisbaas stootten.”

Zonder plan

“We hadden dan wel verkregen dat we de zaal konden huren, een plan was er nog steeds niet”, gaat Paul Schyvens voort. In december 2002 – enkele maanden na het sluiten van de huurovereenkomst met Debusser – organiseerde vzw Rataplan een opendeurdag, waarop de buurtbewoners de werkelijke toestand van De Roma onder ogen kregen. Paul Schyvens nagelde een papier op de deur: ‘Wie wil De Roma opnieuw uit zijn as doen herrijzen?’ “Ruim duizend bezoekers kwamen kijken. Een 120- tal bereidwillige handenparen noteerden hun naam op het blad. Zij beloofden te komen helpen. Op 22 januari 2003 ging de grote puinruim van start. “Firma’s staken bereidwillig de handen uit de mouwen, andere leverden materiaal en containers. Scholen kwamen meehelpen. De ene container na de andere vertrok aan de Turnhoutsebaan. Uiteindelijk werd zomaar even 200 ton puin – of dertig zwaar beladen containers – de zaal uitgesleurd. Na dat eerste weekend was dus een groot gedeelte opgeruimd.”

“In de weken die volgden, bleven we natuurlijk druk in de weer. Gedurende die maanden werd duidelijk wat solidariteit echt betekent”, zegt Paul Schyvens ernstig. “Mensen die thuis nog geen nagel in de muur geklopt kregen, gingen tot het uiterste om het hele gebouw te helpen restaureren. Een beeldhouwer maakte mallen om de beschadigde gipsen art-decoversieringen opnieuw te gieten. Het enthousiasme van sommige vrijwilligers hebben we om hun eigen bestwil moeten temperen. Zij waren meer bekommerd om de klus die ze koste wat het kost wilden klaren, dan om hun eigen gezondheid. (stilte) Zonder de
hulp van zoveel helpende handen was dit nooit gelukt.”

“Het plan was om op 15 mei De Roma te heropenen. Wat wilde zeggen dat we in vier maanden tijd die klus zouden klaren. En we hebben er ook voor gezorgd dat in die periode de klus was geklaard, weliswaar met een resem nep-oplossingen. (lacht) Er was immers geen elektriciteit, waardoor we moesten werken met een generator. Met behulp van waterdarmen zorgden we ervoor dat ze ook achteraan in de zaal water konden krijgen. Het podium werd integraal leeggehaald, waarna een stelling werd gebouwd om de planken vloer op te installeren. Met andere woorden: we hebben gefaket alsof alles klaar was om De Roma te heropenen.”

Gedurende de jaren die volgden, bleven tijdens de winterperiode de deuren van De Roma op slot. Tot er tijdens de zomervakantie in 2006 dankzij een eenmalige subsidie van de stad vloerverwarming geïnstalleerd kon worden. Sindsdien is De Roma – op een zomerstop na – het jaar rond open. In 2007, het eerste kalenderjaar waarin geen winterstop meer werd gehouden, ontving De Roma meteen al zijn 100.000ste bezoeker.

Hefboom

“Dankzij de vrijwillige hulp van buurtbewoners werd De Roma tien jaar geleden klaargestoomd voor de heropening. Maar de helpende handen bleven”, zegt Paul Schyvens. “Zij die eerst hielpen verbouwen, hielpen ook nadien om bij voorstellingen kaartjes te scheuren, pintjes te tappen, te koken, tafels af te ruimen, enzovoort. Vandaag bestaat onze ploeg uit 387 vrijwilligers die héél veel dingen doen. Elke avondvoorstelling wordt in goede banen geleid door bijna vijftig vrijwilligers, tegenover één of twee beroepskrachten. Zonder hen zou De Roma een personeelsbestand van zeventig medewerkers hebben, wat onbetaalbaar is.”

Ook de buurt heeft de voorbije tien jaar een ander gelaat gekregen. Borgerhout is niet langer de van de kaart geweerde schandvlek van de stad. Heel wat jonge gezinnen hebben er zich genesteld. Nieuwe handelszaken openden de deuren, buurtcomités werden opgericht. “Ik denk dat De Roma een hefboom is geweest in de heropleving van Borgerhout”, zegt Paul voorzichtig. “Met het succes van café Mombasa en restaurant Miro, en met de recente verhuizing van kunstgalerie Zeno X Gallery naar Borgerhout heeft De Roma onrechtstreeks wel iets te maken. De sfeer is veranderd. Deze buurt gaat nooit zo chique zijn als het Zuid, maar er leeft wel ongelooflijk veel in Borgerhout. Dat heeft iedereen wel in de smiezen. Wie weet hoe deze buurt er over twintig jaar uitziet.”

Terug naar overzicht

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s