Regisseur Sam Mendes: ‘Deze film is zoveel beter dan ik verwacht had’

Niemand houdt Sam Mendes tegen. In volle streamingoorlog maakte de Britse regisseur met ‘1917’ een film die alleen op het grootste scherm zijn doel bereikt. ‘Pas na de opnames ging ik beseffen hoe bijzonder het was geweest.’

Schermafbeelding 2020-02-07 om 00.20.33

Wie schat de bioscoopervaring nog naar waarde? Toch vooral de fans van superhelden. De cijfers liegen niet: van de tien succesvolste films van het afgelopen decennium had de helft zo’n latex held in de hoofdrol. Maar neem de digitale effecten weg en ze staan hopeloos in hun blootje. Is dat dan cinema? ‘Het zijn producten, net als hamburgers’, vloekte Martin Scorsese het afgelopen najaar in de kerk. Hij weet wat cinema is, dat heeft hij keer op keer bewezen. Een ­halve eeuw terug hield hij mee de auteursfilm boven het doopvont. Maar zijn nieuwste film The Irishman zwierde hij wel meteen op Netflix, op een minuscule release na. Is dat dan katholiek?

Filmisch

De bioscoopervaring kan – om nog even in de sfeer te blijven – een nieuwe messias goed gebruiken. Als een kandidatuur in het oog springt, dan wel die van Sam Mendes. Met het overrompelende 1917 duwt hij de kijker in het gezelschap van twee snaken de loopgraven van de Eerste Wereld­oorlog in. Wat een heftige trip, filmisch en meeslepend in beeld ­gebracht. Het is een modderig spektakel dat je geen moment rust gunt.

‘Jij begint meteen met de makkelijke vragen’, reageerde Mendes zondagnacht toen een journalist hengelde naar zijn kijk op de toekomst van cinema. Even tevoren had de Brit voor 1917 twee Golden Globes in ontvangst mogen nemen – onder meer voor beste regie. Terstond had hij die prijs aan Scorsese opgedragen, die als kanshebber mee in de zaal zat. ‘We staan allemaal in jouw schaduw.’

d66527d2-3314-11ea-a6eb-9da5085f6f5a

‘Ik ben optimistisch’, had Mendes die journalist na een monkellachje geantwoord. ‘Maar het ligt in de handen van de filmmakers. Meer dan wie of wat ook. Het is aan ons om films te maken die je moet zien op een groot scherm, en die het publiek het gevoel geven dat ze iets gemist hebben als ze dat niet deden.’ Dat mensen daar geen (faire) kans toe krijgen als ­cineasten gezwind met een streamingplatform in bed duiken, zei hij er niet bij.

Gids door niemandsland

Intussen deed hij met 1917 wel dat waar hij zijn collega’s toe oproept, en daar is hij ver in gegaan: de film wekt de indruk dat hij in één enkele, vloeiende take is gedraaid. Dat het in werkelijkheid gaat om kortere shots die naadloos aan elkaar werden gemonteerd, is er niet aan te zien. ‘Het was vooral een emotionele beslissing om het zo aan te pakken’, ­vertelt Mendes ons meer dan een maand voor dat eerste prijzen­circus in Londen. ‘Ik hoop dat het de kijker nauwer betrekt bij de tocht en het lot van deze jongens.’ Zeker van zijn stuk is hij wel, dat moet je de regisseur van American beauty nageven. ‘De film is ­zoveel beter dan ik verwacht had, ik kan er niet vals bescheiden bij blijven.’

Hij voegt er maar meteen aan toe dat het natuurlijk ook komt doordat hij de hulp kreeg van mensen met buitengewone talenten, zoals een Roger Deakins, de cameraman met cultstatus. Die had niet getwijfeld toen de filmmaker hem aanklampte. Ze stonden al driemaal samen op de set, de laatste keer bij de James Bond-film Skyfall. ‘Roger is een godsgeschenk. Aanvankelijk was ik bang dat de film visueel repetitief en dus saai zou uitdraaien. Tenslotte doe je niets anders dan twee uur lang achter twee kerels aan lopen. Maar Roger en ik hebben samen een visuele taal ontwikkeld die dat wist te voorkomen. Voort­durend is er een interactie tussen de personages en hun omgeving.’ Het is bijna een soort dans waarbij ze de blik van de kijker door het niemandsland gidsen.

1917_FP1

Het verhaal speelt zich af in zo’n gebied tussen de geallieerde en de vijandelijke loopgraven aan de frontlinies. Het is land dat niemand claimt uit angst te worden aangevallen. ‘Toen ik klein was, heeft mijn grootvader me vaak verteld over zijn tijd bij het Britse leger. Hij was 19 toen hij intekende. Tijdens de Grote Oorlog heeft hij zich als boodschapper meermaals in die zone gewaagd.’

Alfred Mendes, die in het ge­wone leven een romanschrijver uit Trinidad was, kreeg later een medaille voor zijn onverzettelijke moed. De cineast heeft de film aan hem opgedragen. ‘Hij heeft me het idee voor het verhaal gegeven: een boodschap die fysiek van de ene plek naar de andere moest ge­raken.’

Verouderde communicatie

Over de Eerste Wereldoorlog zijn maar weinig films gemaakt, weet ook de Brit. ‘Het heeft er vast mee te maken dat het een heel ­statische oorlog was. Loopgraven en niemandsland, meer was er niet.’ Wil je de draagwijdte van die oorlog in beeld brengen, dan moet je wel uit die loopgraven komen. ‘Het was niet evident om een moment in de geschiedenis te vinden waarop zo’n tocht als in de film kon plaatsgrijpen.’

Tot bleek dat er in 1917 een ­korte periode van verwarring was geweest bij de Britten over wat de laatste zet van de Duitsers was. Het was hen niet duidelijk of zij zich nu hadden overgegeven dan wel de aftocht hadden ingezet. ­Tegen die achtergrond situeert Mendes 1917. ‘Het maakte dat de Britse troepen zich plots op drift bevonden in een stuk land waar ze al ­jaren voor vochten maar dat ze nooit met eigen ogen gezien hadden. Veel absurder kan een oorlog niet zijn.’

1917-trailer-1576834461

Hoe er zoveel verwarring kon zijn? ‘Je moet weten dat de Eerste Wereldoorlog het beginpunt van moderne oorlogs­voering vormde’, doceert de filmmaker. ‘Je had wel machinegeweren, vliegtuigen en tanks, maar op het vlak van communicatie was er nog een lange weg te gaan. Technisch was het bijvoorbeeld nog niet mogelijk om een boodschap over te brengen naar iemand die zich 20 yards(18 meter, red.) verderop bevond, terwijl je wel al de middelen had om iemand te doden vanop een afstand van 2.000 yards (1,8 kilometer, red.). Heel bizar natuurlijk, maar zo was het wel.’

Niet alleen was de oorlog immobiel, hij speelde zich geografisch ook af op een relatief klein gebied. ‘Het blijft onwaarschijnlijk dat over die periode van vier jaar zo’n tien miljoen mensen elkaar hebben uitgemoord en dat niemand ook maar “genoeg!” heeft gezegd.’

Naakt

Wat betekent het om je op te offeren voor iets dat groter is dan jezelf, voor mensen die je nooit hebt ontmoet? Het zijn vragen die als ijle kreten doorheen 1917 ­galmen. ‘Oorlogsfilms tonen de mens die tot het uiterste gedreven wordt. Het is een context die hem ontdoet van alles wat hem in het gewone leven onderscheidt van die ander, zoals sociale status. Wat dan overblijft, toont hem naakt in al zijn menselijkheid.’

Ter voorbereiding verdiepten cast en crew zich in getuigenissen van zij die het meemaakten. ‘Dan leer je dat het nooit verhalen zijn van moed en heldhaftigheid. Het draait veeleer om geluk en toeval, om blij te mogen zijn dat je het ­allemaal kon navertellen.’

1917_1

‘Ik wilde meer dan wat ook dat de film voor de kijker een ervaring van de oorlog zou zijn, en geen duffe geschiedenisles.’ Het verhaal in zijn historische context plaatsen doet Mendes dus niet – desnoods moet je die maar googelen. Het enige dat je aan het begin krijgt, is een datum: 6 april 1917. Behoorlijk karig, zeker in vergelijking met andere oorlogsfilms.

Een luchtige film is het evenmin geworden. Wie rekende op de comic reliefvan een groteske legeroverste, keert van een kale reis terug. ‘De generaals in de film zijn niet bepaald onredelijk. Daar hebben Krysty (Wilson-Cairns, coscenariste, red.) en ik bewust voor gekozen. Ter voorbereiding hadden we genoeg getuigenissen gelezen om te weten dat zij geen idioten waren die blindelings jonge mannen de dood injoegen. Ook voor hen was het soms moeilijk om te begrijpen wat er nu precies aan de hand was en wat in die gegeven situatie de best mogelijke beslissing kon zijn.’

Nochtans wilden ze van kolonel MacKenzie (rol van Benedict Cumberbatch) eerst een soort ­kolonel Kurtz maken, een extreme ­figuur die zich kon meten met de rol die Marlon Brando in Apocalypse now vertolkte. ‘In hem zagen we een man die ergens op het ­foute pad was beland en zichzelf was kwijtgeraakt in de mist waarmee zo’n oorlog gepaard gaat. (grijnst) Uiteindelijk hebben we maar vastgehouden aan ons oorspronkelijke idee. Wil je een commentaar zien op de geestestoestand van zo’n overste? Kijk dan liever naar Paths of glory.’

1-3Lzbo9Ns0_LBFrPOGn-BRw

1917 maken was wel een beproeving. De technische uitdagingen waren groot. ‘Pas na de op­names ging ik beseffen hoe bij­zonder het was geweest. Het was vaak werken in wat niet de beste omstandigheden waren. Maar hoe kan je klagen dat je drie weken in de modder staat, als je weet dat sommigen er destijds drie jaar lang door omgeven waren?’

Brexit

In een periode waarin de Brexit immer gecontesteerd blijft, dook de Britse Mendes voluit in de ­Europese geschiedenis. Hij sneed een periode aan waarin West-Europese landen voor het eerst het nationale belang terzijde schoven om zich te verenigen voor een ­groter belang. Zo legde de Eerste ­Wereldoorlog mee de fundamenten voor het Europa zoals we dat vandaag kennen, en zoals het dus ook ter discussie staat. Maar de ­regisseur weerlegt elk vermoeden van een politiek statement.

‘De film is niet politiek in die zin, het is geen nationalistische film. De twee soldaten in het verhaal zijn per toeval Britten, maar ze konden evengoed Fransen, Belgen of Duitsers zijn. Het draait om de menselijke beleving van zo’n ­oorlog, eerder dan het historische moment zelf. Ik hou je natuurlijk niet tegen om parallellen te trekken met wat vandaag speelt. Doe gerust. Maar weet dat de film niet met die insteek tot stand is ge­komen.’

(Verschenen op 11 januari 2020 in De Standaard.)

>> Lees hier de recensie van 1917.

>> Lees hier het interview met cameraman Roger Deakins.

 

Een gedachte over “Regisseur Sam Mendes: ‘Deze film is zoveel beter dan ik verwacht had’

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s