Regisseur F.H. von Donnersmarck: ‘Je kijkt het kwaad beter recht in de ogen’

Een jonge kunstenaar zoekt zijn weg in Werk ohne Autor. Opnieuw ging de Duitse regisseur Florian Henckel von Donnersmarck, twaalf jaar na Das Leben der Anderen, met twee voeten in zijn vaderlandse geschiedenis staan. ‘Vertrouw nooit het oordeel van anderen. Of dat van jezelf.’

WerkOhneAutor7-1600x1030

Marianne Schönfelder was 27 toen de nazi’s haar in 1945 ‘euthanaseerden’. Schizofrenie stond haaks op het perverse verlangen naar een genetisch zuiver ras. Schönfelder was de tante van de latere kunstschilder Gerhard Richter, die in een van zijn werken als baby rust in haar armen. Pas in 2005 kwam aan het licht dat de gevierde arts die in 1957 Richters schoonvader werd een gruwelijk aandeel had in haar dood.

Omdat Florian Henckel von Donnersmarck vooral niet wilde dat hij elk biografisch detail krampachtig juist moest hebben, noemde hij de jonge kunstenaar in Werk ohne Autor maar Kurt Barnert. ‘Historische fictie die volgestouwd zit met feiten is gewoon veel minder interessant. Neem nu Pasternaks klassieker, die had me nooit in diezelfde mate geboeid als er daadwerkelijk een dokter Zhivago was geweest. Als kunstenaar heb ik complete vrijheid nodig. Anders wordt het moeilijk om met iets te komen dat het louter feitelijke overstijgt, en liefst ook meer waarachtig is.’

Florian-Henckel-von-Donnersmarck-geht-mit-seinem-Kuenstlerfilm-Werk-ohne-Autor-ins-Rennen-um-den-Auslands-Oscar
Florian Henckel von Donnersmarck.

De Duitse Oscarwinnaar van het Stasi-vehikel Das Leben der Anderen (en ja, ook van de zoutloze flop The tourist) stelde afgelopen zomer zijn derde langspeler voor in Venetië, waar hij in de running was voor de Gouden Leeuw. Met Roma snoepte Alfonso Cuarón hem die prijs af, en allicht doet de Mexicaan dat straks bij de uitreiking van de Oscars opnieuw – beide films maken kans op het beeldje voor Beste niet-Engelstalige film. Dat weet von Donnersmarck natuurlijk nog niet wanneer we hem begin september spreken op het Lido.

Fysiek imposant en zelfverzekerd, in een eerste oogopslag maakt hij zijn aristocratische naam helemaal waar. Hij noemt LA al een poosje zijn thuis, maar dat hinderde niet om als filmmaker terug te keren naar zijn vaderland. Werk ohne Autor overspant een periode van veertig jaar die in 1937 aanvangt niet ver van het Oost-Duitse Dresden. Een jongetje ziet hoe zijn tante door de nazi’s wordt meegevoerd.

Onder een dak

Het was Jürgen Schreiber, een Duitse onderzoeksjournalist, die ontdekte welke zieke streek het lot met Gerhard Richter als jongeman had uitgehaald. Terloops bracht hij het bij de filmmaker ter sprake. ‘Zijn onthullingen intrigeerden me. Het was een kans om met een verhaal te komen dat oorlogsslachtoffers en daders onder een dak samenbrengt, zoals dat na 1945 in Duitsland op grote schaal het geval was geweest.’

video-229400-resimage_v-variantBig16x9_w-1024

De tante van de beroemde kunstschilder werd vermoord binnen het eugenetische Aktion T4-programma van de nazi’s. Naar schatting heeft dat over heel Europa aan 300.000 mensen het leven gekost. Hooggeplaatsten die betrokken waren, wisten in de naoorlogse chaos veelal aan vervolging te ontkomen. Vaak bleven ze zelfs aan de slag in de gezondheidszorg. Alsof hun carrière immer onberispelijk was geweest.

‘Amerikaanse en Duitse films hebben de neiging om de nazijaren voor te stellen als een periode die ten allen tijde expliciet boosaardig was geweest. Ik geloof niet in dat karikatuur. Anders hadden toch veel meer mensen het verzet gesteund of geprobeerd om Hitler te vermoorden? Daarom vind ik het belangrijk om dat tijdperk genuanceerd te reconstrueren. Het gevaar bestaat anders dat mensen het kwaad niet herkennen wanneer het zich opnieuw manifesteert.’

In Das Leben der Anderen speelde Sebastian Koch nog de warmbloedige theaterauteur Georg Dreyman. Hier zet hij Carl Seeband neer, de schoonvader die als mens een verraderlijk monster is. ‘Ik sprak hem voor ik zelfs maar van start ging met het schrijven van het scenario. Enkel als hij instemde met de rol, zou ik de film maken. De kijker mocht niet instant walgen van Seeband. Dat was een uitdaging die ik alleen Sebastian wilde toevertrouwen. Samen lazen we teksten door, zoals Nietzsches Genealogie van de moraal. Vervolgens bracht hij die alsof het om eigen ideeën ging van zijn personage. In een vingerknip werd hij hem – ronduit beangstigend was dat.’

-werk-ohne-autor-tom-schilling-uebernimmt-die-hauptrolle-

Niet te doorgronden

Voor de filmmaker blijft het een periode die hij maar niet weet te doorgronden. ‘Hoeveel tijd wij Duitsers ons het hoofd breken over wat zich toen heeft afgespeeld, je kunt het je niet voorstellen. Een verklaring voor hoe het zo is kunnen lopen hebben we nog altijd niet. Zelfs niet het begin ervan. Maar we blijven zoeken.’

Het kan niet anders of Werk ohne Autor maakt daar deel van uit. ‘Ik heb geleerd dat je het kwaad beter recht in de ogen kijkt. Door je blik af te wenden kan het gaan woekeren. Je doet er goed aan om nooit het oordeel van anderen te vertrouwen, en misschien ook niet dat van jezelf. Blijf het maar beter voortdurend in vraag stellen.’

(Verschenen op 5 februari 2019 in De Standaard.)

>> Lees hier de recensie van Werk ohne Autor

Advertenties

Een gedachte over “Regisseur F.H. von Donnersmarck: ‘Je kijkt het kwaad beter recht in de ogen’

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s