Regisseur Mike Leigh: ‘We maken een zootje van onze democratie’

Het Britse monument Mike Leigh herschept met ‘Peterloo’ de context van een vergeten, bloedig neergeslagen volksprotest uit 1819. ‘Pas toen we met de opnames van start gingen, verbaasde het ons bijna dagelijks hoe actueel de film uitdraaide.’

Van een man van 75 zou je begrijpen dat hij het ­rustiger aan wil doen. Maar Mike Leigh lijkt er nog niet aan toe. Vier jaar werkte de Britse regisseur aan Peterloo, zijn meticuleuze reconstructie van een protestbijeenkomst in Manchester die 200 jaar geleden dramatisch uitdraaide. Hij filmde massascènes met honderden figuranten – iets wat hij nooit eerder had gedaan. Een tikje nonchalant haalt hij nu de schouders op en relativeert: ‘Er komt misschien wel wat plannen en organiseren bij kijken, ja.’

6bf0c7f0-14fa-11e9-9a77-b1ae534f13a8

Het is begin september wanneer we te midden van de festivaldrukte in Venetië met de filmmaker samenzitten. Hij is de man achter Naked, dat een kwarteeuw later nog even weergaloos is. Nog meer prijzen verzamelde hij met sociaal bewogen films als Secrets & lies en Vera Drake – goed voor de Gouden Leeuw in 2004.

Nu is hij naar het Lido afgezakt met een historisch drama dat razend actueel is. Het speelde zich af in zijn achtertuin, maar dan lang voor het zijn achtertuin werd: Leigh groeide op in het Noord-Engelse ­Salford, niet ver van St. Peter’s Field in Manchester. ‘Een kwartiertje op de bus en ik stond op de plek waar het in 1819 gruwelijk misliep.’

Verpauperde werklieden

Op een zomerse augustusdag ­waren daar toen zo’n 60.000 burgers opgedaagd, voornamelijk uit de ­arbeidersklasse, met de eis voor parlementaire hervormingen. Steden bloeiden en groeiden – sinds de industriële revolutie was het Engeland voor de wind gegaan – maar verbetering voor het lot van deze verpauperde werklieden zat er niet in. Daar hadden ze stilaan de buik vol van.

6a65c3ea-14fa-11e9-9a77-b1ae534f13a8

De historische protestbijeenkomst in Manchester verliep vreedzaam, er daagden heel wat gezinnen met kinderen op. Maar de gezaghebbers wisten niet wat gedaan met zo’n mensenzee. Ze voelden hun hartslag de hoogte in schieten en ­lieten een meute opgehitste cavaleriesoldaten op de massa los. De balans: vijftien doden, onder wie een moeder en haar kind, naast meer dan zeshonderd anderen die ernstig ­gewond raakten.

‘Merkwaardig genoeg is het bloedbad vandaag voor velen onbekend, zelfs voor mensen uit die regio. Of ze nu twintig of zeventig zijn. In de geschiedenisboeken staat het hooguit als voetnoot. Dat is merkwaardig en tegelijk kan ik het niet verklaren. Ook ik had er in mijn jonge jaren nooit wat over gehoord. Met het vooruitzicht van de tweehonderdste verjaardag komt het nu wel vaker ter sprake, al heeft ook deze film een en ander losgemaakt. Mensen gaan stilaan inzien wat op lange termijn de gevolgen zijn ­geweest van dit historische protest.’

Archieven

Leigh heeft zich vooraf moeten ­ingraven in archieven om zich een beeld te kunnen vormen van hoe de vork in de steel zat. ‘Wanneer je geen perverse of persoonlijke agenda van welke aard dan ook hebt – en dat is bij mij beslist het geval – begint alles met research. Je stelt je de vraag naar wat zich heeft afgespeeld en waarom het zo liep. Zo kreeg ik geleidelijk een idee van wat op alle fronten leefde in die periode tussen de Slag bij Waterloo in 1815, waar de naam van deze gebeurtenis naar verwijst, en het drama op St. Peter’s Field vier jaar later.’

b83e04b0-14fa-11e9-9a77-b1ae534f13a8

Peterloo maakt duidelijk dat de schrik voor een volgende revolte er in de nasleep van de Franse Revolutie goed in zat bij de heersende klasse, ondanks de toen recente overwinning op Napoleon.

De Britse filmmaker ging de uitdaging aan om die context begrijpelijk te maken. Gewone lieden brengt hij in beeld, net als opkomende politici die in het ongenoegen hun kans zagen om de massa aan hun kant te krijgen. Ze vertrappelden elkaar haast om zich in de kijker te kunnen werken als grote vernieuwer. ‘Het is belangrijk om bij het reconstrueren van zo’n episode alle lagen van de ­samenleving te belichten. Anders eindig je met een eenzijdige film die zijn doel in dit ­geval hopeloos zou voorbijschieten.’

Brexit

Met zijn caleidoscopische benadering legt Leigh een periode bloot waarin de democratie in Engeland te wensen overliet. Amper twee procent van de Britse bevolking was in die tijd stemgerechtigd. ‘Vandaag vinden de meesten stemrecht zo vanzelfsprekend, dat ze niet inzien hoe belangrijk het is. Kijk naar de jongeren die niet opdaagden toen hun mening werd gevraagd in het Brexit-referendum.’

‘Vroeger hadden de lagere sociale klassen geen inbreng en was onderwijs nog niet weggelegd voor iedereen. Nu worden deze kansen bij de vleet verkwanseld en laten sommigen zelfs het recht om hun stem te laten horen onbenut – een ­regelrechte tragedie. Intussen treden machthebbers de democratische principes met de voeten terwijl zij er hun mandaat aan te danken hebben. (zuchtend) We maken een zootje van onze democratie.’

Toeval is het dus niet dat Mike Leigh net nu met zo’n politiek geladen film komt, die onderstreept hoe belangrijk verzet is. Al waren de ­tijden nog anders toen hij vier jaar geleden met het project begon. ‘Instinctief voelde ik aan dat er iets aan het kantelen was. Maar het was pas toen we van start gingen met de opnames, dat het ons bijna dagelijks verbaasde hoe actueel en relevant de film uitdraaide.’

6d83499e-14fa-11e9-9a77-b1ae534f13a8

‘Elk verhaal kan ook maar begrepen en bejubeld worden door de relatie met je eigen belevingswereld en ervaringen. En aangezien het niet ­alleen over democratie en politiek gaat, maar meer specifiek over haves en have nots, is het niet zo moeilijk om dat in verband te brengen met de toenemende, actuele problemen.’

De film benadrukt ook het belang van een vrije pers. Geen toeval: in de nasleep van de Peterloo Massacre werd The Guardian opgericht. ‘Ik heb de kranten uit die tijd erop nageslagen. Verbazingwekkend hoe uitgebreid en rijk aan details de artikels waren, hoe journalisten erin slaagden om ondanks die vroege technieken zulke grote pagina’s vol te schrijven. Als je dan kijkt naar welke accenten nu in de media gelegd worden, kan je niet anders dan concluderen dat een soort journalistieke zuiverheid verloren is gegaan.’

Peterloo pakt uit met een indrukwekkend ensemble van acteurs en personages. Zelfs de kleinste bijrol is zo minutieus uitgewerkt dat ze de film had kunnen dragen. ‘Iedereen heeft een verhaal dat het vertellen waard is – daar geloof ik rotsvast in en die filosofie zie je ook in mijn films weerspiegeld. In dit geval is er geen uitgesproken hoofdpersonage omdat het verhaal daar niet om vraagt.’

Verstandige acteurs

Leigh staat bij acteurs bekend om zijn aparte aanpak. Vaak is er geen echt scenario, maar vertrekt hij van grove krijtlijnen en laat hij hen tijdens repetities improviseren. Zo geven zij hun personage zelf vorm en groeit ook het script. Dat was voor Peterloo niet ­anders. ‘Voor mij is elke andere ­methode ondenkbaar. Vanachter een schrijftafel thuis zou ik onmogelijk tot een scenario kunnen komen zoals deze film dat uiteindelijk kreeg. Dat lukt alleen door met de acteurs aan de slag te gaan en wat zo ontstaat nadien bij te schaven en te verfijnen.’

Leigh betrok zijn cast ook al bij de research. ‘Zo’n onderneming kan je alleen aangaan met verstandige acteurs. Velen zijn dat niet, maar ik kan je verzekeren dat iedereen die een rol had in deze film dat wel is.’

65e76f6c-14fa-11e9-9a77-b1ae534f13a8

Peterloo mag dan opbouwen naar een indrukwekkende massascène. Voor de filmmaker was dat nog geen reden om de noodlottige climax in ware Hollywoodstijl in beeld te brengen. ‘Ik werk al sinds 1990 samen met Dick Pope als mijn vaste chef ­fotografie. Vooraf waren we het erover eens dat we niet zouden kiezen voor helikoptershots of wat dan ook. In de lijn met de geest van de film begaf de camera zich daarom op de grond tussen de mensen. Zo kon ik het individu uit de massa halen – de meest ­humane aanpak.’

Om deze ambitieuze film waar te kunnen maken, legde Amazon Studios een kleine 18 miljoen dollar op tafel. Voor de bescheiden Brit is dat een grote som. Het had hem pas eerder die ochtend bij het ontbijt voor het eerst een tikje zenuwachtig gemaakt. ‘Ik las enkele Amerikaanse reviews en die waren niet heel lovend. Hun kritiek liet zich nogal voorspellen: de plot zou saai zijn.’ Hij glimlacht fijntjes, lijkt het alweer te kunnen relativeren. ‘Inmiddels is de film voor mij aan genoeg mensen vertoond om me daar geen zorgen over te maken.’

Amazon Studios

Het blijft wel merkwaardig dat de gelauwerde regisseur in zee ging met Amazon Studios, de dochteronderneming van Amazon. Kwam dat niet in opspraak voor de manier waarop het zijn werknemers behandelt en belastingen tot een minimum herleidt? ‘Ik kan alleen maar zeggen dat Amazon Studios gerund wordt door integere en ernstige professionals. Zij hebben mij gesteund met een budget dat veel hoger ligt dan ik ooit heb gehad, en dat zonder verdere inmenging op welke manier ook. (pauzeert) Maar om je een antwoord te geven op de vraag die je me echt stelt: als ik elke geldschieter die me in het verleden gesteund heeft had doorgelicht voordat ik hun centen accepteerde, dan had ik nooit een film gemaakt.’

(Verschenen op 12 januari 2019 in De Standaard.)

>> Lees hier de recensie van Peterloo

Advertenties

Een gedachte over “Regisseur Mike Leigh: ‘We maken een zootje van onze democratie’

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s