Expo: Chris Marker | Memories of the future

De Franse kunstenaar Chris Marker was niet voor één discipline te vangen. Als filmmaker, fotograaf en schrijver reisde hij de wereld af. Hij lanceerde spraaksoftware, pionierde op het internet en wat niet nog meer.

‘Van alle onbekende cineasten was hij de beroemdste.’ Niemand moest Martin Scorsese uitleggen wie Chris Marker (1921-2012) was.

De Fransman studeerde met Jean-Paul Sartre, onderhield een nauwe vriendschap met Alain Resnais en was een tijdgenoot van nouvelle vague-icoon Jean-Luc Godard. Maar het grote publiek kent hem niet. Simpel: Marker, die gezien wordt als de auteur van het filmessay, heeft zichzelf nooit op het voorplan geplaatst zoals we dat gewend zijn van kunstenaars en filmmakers.

Schermafbeelding 2018-10-30 om 15.02.59
Uit: ‘La jetée’

Gaat bij het horen van zijn naam toch een lampje knipperen, dan vast vanwege La jetée. In deze sciencefictionfilm uit 1962 onderzoekt hij het trauma van een tijdreiziger die ronddoolt in zijn eigen geheugen. Met 28 minuten aan stilstaande beelden en een voice-over schreef Chris Marker filmgeschiedenis. De invloed van deze ‘fotoroman’ valt niet in kaart te brengen. Een opstapje: Twelve monkeys uit 1995, Terry Gilliams’ interpretatie van deze cultklassieker.

La jetée – dat naast het avant-gardistische Les statues meurent aussi uit 1953 en Le fond de l’air est rouge (3 uur!) uit 1977 in Bozar integraal in loop vertoond wordt – schenkt meteen klare wijn over de thema’s die Marker zijn leven lang boeiden: het concept tijd, hoe herinneringen banen trekken in het geheugen.

435c9782-dabd-11e8-8a80-ec277d376e52

Dat het oeuvre van Marker veel omvangrijker is dan die films, illustreert de expo Memories of the future rijkelijk. Meer dan 500 stukken uit zijn archief voeden het beeld van een kunstenaar met een uitgesproken engagement.

Filmessays

Talloze collages van foto’s en filmfragmenten tonen hem als een alerte getuige op de grote kruispunten van de twintigste-eeuwse geschiedenis. Volgens Resnais belichaamde hij meer dan wie ook deze periode. Hij komt aan het woord in interviewfragmenten, net als zijn collega-filmmaker Costa-Gavras.

 

Vanaf de jaren 1950 reisde Marker niet alleen door Europa, hij dook ook op in de Sovjet-Unie en Noord- en Zuid-Amerika. Hij draaide documentaires in Israël, China, Cuba en Siberië. Aangestoken door de wakkere tijdgeest vlamde in de jaren 1960 en 1970 zijn politiek engagement almaar feller op. Hij legde het Amerikaanse protest tegen de Vietnamoorlog vast op film en liep met zijn fotocamera door de Parijse straten in mei 1968. Uit sympathie voor de Black Panthers legde hij in 1971 het bezoek vast van de activisten Eldridge en Kathleen Cleaver aan Congo. Jaren later stond Marker naast de Berlijnse muur toen die werd neergehaald.

Waarin de kiem lag voor zijn vele omzwervingen, heet officieel een raadsel. ‘Liever dan dat toe te lichten, liet hij zijn werk voor zich spreken.’ Curatrice Christine Van Assche kan het weten. Samen met Marker maakte zij nog kunstwerken voor het Centre Pompidou in Parijs. ‘Ik zie zijn talrijke reizen als deel van een grote zoektocht. Ligt een verlies aan de basis? Heeft het wat te maken met zaken die zich tijdens de oorlog hebben afgespeeld? Dat weten we niet.’

Schermafbeelding 2018-10-30 om 15.07.25
Uit: ‘La jetée’

Marker, zoon van een bankier, was net afgezwaaid van de middelbare school toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak. In die tijd was hij vooral verknocht aan literatuur; hij schreef zelf gedichten en novelles. Alles veranderde toen hij zich in 1941 bij het verzet aansloot en later afreisde naar Zwitserland. Daar werd hij geïnterneerd en gedurende drie weken gevangen gehouden – een bepalende ervaring, noemde hij dat.

Nieuwe technologieën

Schrijver, verzetsheld, fotograaf, wereldreiziger, filmmaker, activist: Marker liet zich niet in een hok duwen. Dat weigerde hij zelfs op latere leeftijd. Memories of the future toont hem immers ook als een hartstochtelijke minnaar van de nieuwe technologieën.

Zijn appartement in Parijs was het labo waar hij als late zestiger virtuele werelden ontdekte en pionierde met video- en computerbeelden. In 1988 stelde hij met zijn Dialector eigen spraaksoftware voor en later volgde het interactieve Immemory, dat bezoekers uitnodigde om met hem door zijn geheugen te dolen. Vier jaar voor zijn dood – op zijn 87ste – lanceerde Marker nog het virtuele museum l’Ouvroir op het 3D-platform Second Life.

Wie denkt daarmee alles wel te weten over de kunstenaar, vergist zich vierkant. Memories of the future nodigt de bezoeker uit in het schier eindeloze universum van Chris Marker. Spoiler: u zult versteld staan hoe betrekkelijk relatief tijd en ruimte zijn.

(Verschenen op 29 oktober 2018 in De Standaard.)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s